فضاپیماهای روسی با دستور پوتین به بیلبوردهای پرنده تبدیل میشوند
روزهای تاریکی بر برنامه فضایی غیرنظامی روسیه سایه افکنده است. کشوری که روزگاری با پرتاب اولین انسان به فضا، مرزهای علم را جابهجا کرد، اکنون درگیر بحرانهای عمیق مالی و تکنولوژیک است. در سالهای اخیر، روسیه مجبور شده است تعداد ماموریتهای سرنشیندار سایوز به ایستگاه فضایی بینالمللی را به شدت کاهش دهد. از سوی دیگر، تلاشها برای یافتن جایگزینی مدرن برای فضاپیمای سایوز که عمری نزدیک به ۶۰ سال دارد، تاکنون بینتیجه مانده است.
در شرایطی که ایالات متحده (به لطف شرکتهایی مانند اسپیسایکس) و چین در حال ثبت رکوردهای بیسابقهای در پرتابهای فضایی هستند، ریتم پرتابهای روسیه که زمانی نبض تپنده صنعت فضای جهان بود، در یک سراشیبی تند سقوط افتاده است.
تاوان سنگین یک جنگ ویرانگر
ریشه اصلی این فروپاشی سریع را باید در تصمیمات سیاسی جستجو کرد. پس از تهاجم نظامی روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، دسترسی مسکو به بازارهای جهانی به طور کامل قطع شد. پیامدهای این جنگ، شراکتهای کلیدی و استراتژیک فضایی میان روسیه و آژانس فضایی اروپا را نابود کرد. مشتریان غربی قراردادهای پرتاب ماهوارههای تجاری خود را لغو کردند و درآمد ارزی عظیمی از دست رفت.
امروزه به نظر میرسد ظرفیت و تمرکز روسیه برای انجام کارهای جدید در فضا، صرفاً به برنامههای نظامی و توسعه تسلیحات ضدماهوارهای محدود شده است. علم و اکتشافات غیرنظامی، عملاً به حاشیه رانده شدهاند.
بیلبوردهایی در مدار زمین؛ طرح نجات اقتصادی یا یک کمدی سیاه؟
در میان این بحران مالی، شرکت دولتی فعالیتهای فضایی روسیه (روسکاسموس) به دنبال یک راه نجات عجیب است. اواخر ماه گذشته، ولادیمیر پوتین تغییراتی را در قوانین فدرال مربوط به تبلیغات و فعالیتهای فضایی تایید کرد. طبق پستی که در حساب رسمی تلگرام روسکاسموس منتشر شد، این قانون جدید اجازه میدهد تا تبلیغات تجاری مستقیماً روی فضاپیماها نصب شوند.
مجلس دومای روسیه که تحت سلطه وفاداران پوتین قرار دارد، پیشتر این اصلاحات را تصویب کرده بود. روسکاسموس در بیانیه خود اعلام کرد: «بر اساس این اصلاحات، از تاریخ اول ژانویه ۲۰۲۶، روسکاسموس حق دارد روی اشیاء فضایی که متعلق به این شرکت یا دولت فدرال است، تبلیغات نصب کند. این اقدام مکانیزمی برای جذب سرمایهگذاری خصوصی در اکتشافات فضایی ایجاد کرده و بار مالی روی دوش بودجه دولت را کاهش خواهد داد.»
البته قانون تاکید میکند که نمادهای تبلیغاتی نباید ایمنی فضاپیما را به خطر بیندازند و دولت به زودی ساختار تعرفههای این تبلیغات فضایی را تعیین خواهد کرد.
چه کسی تبلیغ خواهد کرد؟ بازار در انحصار تحریمها
روسکاسموس صراحتاً به این موضوع اشاره نکرده است، اما کاملاً روشن است که با وجود تحریمهای سنگین غرب، پای هیچ برند بینالمللی معتبری به این بیلبوردهای فضایی باز نخواهد شد. هرگونه قرارداد تبلیغاتی از سوی شرکتهای غربی به معنای نقض مستقیم تحریمهاست.
بنابراین، این پیشنهاد احتمالاً تنها محدود به شرکتهای داخلی روسیه، الیگارشهای نزدیک به کرملین و متحدان مسکو (مانند شرکتهای چینی) خواهد بود. به همین دلیل است که شوخی «اسپانسر شدن گروه شبهنظامی واگنر برای پرتاب موشک» چندان هم دور از ذهن به نظر نمیرسد.
نوستالژی پیتزا هات و واقعیتهای امروز
نصب برچسب و لوگو روی موشکها اتفاق جدیدی نیست. سازندگان راکتها معمولاً لوگوی مشتریان و تامینکنندگان خود را روی بدنه درج میکنند. گاهی نیز برای گرامیداشت مناسبتهای خاص، رنگآمیزیهای ویژهای انجام میشود (مانند شصتمین سالگرد پرتاب یوری گاگارین یا هشتادمین سالگرد پایان جنگ جهانی دوم).
اما فروش فضای بدنه موشک به عنوان یک تابلوی تبلیغاتی تجاری، اگرچه نادر است، اما بیسابقه نیست. معروفترین نمونه آن به سال ۲۰۰۰ بازمیگردد؛ زمانی که شرکت «پیتزا هات» ظاهراً با پرداخت یک میلیون دلار، لوگوی عظیم خود را روی بدنه موشک روسی «پروتون» چاپ کرد. موشکی که ماژول خدماتی Zvezda (یکی از قطعات کلیدی ایستگاه فضایی بینالمللی) را به فضا برد. در آن زمان، این اتفاق نمادی از ورود سرمایهداری به دوران پس از جنگ سرد بود.
با این حال، بازار تبلیغات فضایی در جهان هرگز به یک ترند جدی تبدیل نشد. در حالی که بازارهای تجاری در فضا (از اینترنت ماهوارهای گرفته تا ساخت دارو در مدار و حتی جاسوسی فضایی) رشد خیرهکنندهای داشتهاند، ایده بیلبوردهای فضایی عملاً شکست خورده است. حتی یک موسسه علمی روسی پیشتر ایده دیوانهواری برای ایجاد تبلیغات مداری ارائه داده بود که از روی زمین قابل مشاهده باشند؛ ایدهای که خوشبختانه در همان مرحله مفهومی متوقف شد.
حقیقت تلخ پشت پرده؛ صدای خرد شدن استخوانهای صنعت فضایی
برنامه فضایی روسیه در وضعیت وخیمی قرار دارد و این طرحهای تبلیغاتی بیشتر شبیه به دست و پا زدن برای بقا هستند. در ماه آگوست، ایگور مالتسف (رئیس شرکت RSC Energia که سازنده اصلی فضاپیماهای روسیه محسوب میشود) هشدار بسیار تکاندهندهای داد. او اعتراف کرد که شرکتش برای پرداخت دستمزد کارمندان و تحویل محصولات به مشتریان با مشکلات جدی دست و پنجه نرم میکند.
مالتسف با لحنی بیسابقه گفت: «ما باید دست از دروغ گفتن به خودمان و دیگران درباره وضعیت موجود برداریم و این توهم را که همه چیز روبهراه است، کنار بگذاریم.»
اظهاراتی از این دست، پنجرهای نادر به روی واقعیت پنهان برنامه فضایی روسیه میگشاید. برنامهای که اسیر سوءمدیریت، تحریم و جاهطلبیهای نظامی شده است. شاید تزریق چند میلیون دلار (یا چند صد میلیون روبل) از محل درآمدهای تبلیغاتی، بتواند حقوق عقبافتاده چند کارگر و مهندس را پرداخت کند؛ البته اگر این پولها قبل از رسیدن به دست کارگران، در حسابهای بانکی مخفی و پر از فساد ناپدید نشوند. تبدیل شدن فضاپیماهای سایوز به بیلبوردهای پرنده، نمادی بینقص از افول قدرتی است که روزگاری ستارگان را هدف گرفته بود، اما امروز برای تامین حقوق کارمندانش دست به دامن تبلیغات شده است.
