هدیه بزرگ ترامپ به تهران؛ امتیازی که میتواند ایران را ثروتمند کند
جهان صنعت نیوز – مذاکرات ایران و آمریکا در سوئیس برای تهران دستاوردی مهم به همراه داشته است. وزارت خزانهداری آمریکا در اول تیر ماه، با تغییری کمسابقه در سیاست چهار دههای واشنگتن، معافیتی صادر کرد که تولید، فروش و تحویل نفت ایران را برای ۶۰ روز مجاز میکند. این تصمیم، برخلاف بسیاری از معافیتهای پیشین، محدود به نفتی نیست که از قبل بارگیری شده باشد و خریداران را نیز ملزم به کاهش تدریجی خرید نمیکند.
آمریکا از سال ۱۹۸۰، در واکنش به بحران گروگانگیری سفارت خود در تهران، خرید نفت ایران را برای شرکتهای آمریکایی ممنوع کرده بود. در اوایل دهه ۲۰۱۰ نیز تحریمهای ثانویه علیه خریداران خارجی نفت ایران اضافه شد. این تحریمها در توافق هستهای سال ۲۰۱۵ تعلیق شدند، اما پس از خروج دونالد ترامپ از توافق، با شدت بیشتری بازگشتند.
اکنون معافیت جدید از همه نمونههای قبلی فراتر رفته است. پالایشگاههای آمریکایی میتوانند مستقیماً نفت ایران را خریداری کنند، بهای آن را به دلار بپردازند و حتی نفت را از نفتکشهای تحریمشده دریافت کنند. به همین دلیل، این تصمیم عملاً نوعی عقبنشینی موقت از ممنوعیتی است که از ابتدای انقلاب ایران در سیاست آمریکا تثبیت شده بود.
هدف آمریکا؛ حفظ مذاکره، کنترل نفت و مهار هرمز
پرسش اصلی این است که چرا آمریکا در شرایطی چنین امتیاز بزرگی داده که مذاکرات هنوز به امتیاز مشخصی از سوی ایران منجر نشده است. یک انگیزه آشکار، زنده نگه داشتن روند مذاکره و جلوگیری از بسته شدن تنگه هرمز است؛ بهویژه در شرایطی که حملات اسرائیل در لبنان تنشهای منطقهای را بالا نگه داشته است.
دولت آمریکا همچنین امید دارد این اقدام قیمت نفت را پایین بیاورد، مانع دسترسی چین به نفت ارزان ایران شود و ایران را از بستن تنگه هرمز بازدارد. اما ارزیابی نشریه اکونومیست این است که اثر واقعی این تصمیم احتمالاً محدود خواهد بود.
یکی از دلایل این محدودیت آن است که صادرات نفت ایران پیش از صدور معافیت نیز به دلیل برداشته شدن محاصره بنادر ایران از اواخر خرداد افزایش یافته بود. صادرات نفت ایران که در اردیبهشت تقریباً به صفر رسیده بود، به حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز رسیده است. بارگیری از جزیره خارک، به عنوان پایانه اصلی صادرات نفت ایران، نیز افزایش یافته است. با این حال، ایران هنوز تا بازگشت به میانگین ماهانه ۲ میلیون بشکه در روز پیش از جنگ فاصله دارد.
رفتار قیمت نفت برنت نیز نشان میدهد بازارها پیش از اعلام معافیت، افزایش صادرات نفت ایران را تا حدی در قیمتها لحاظ کرده بودند. به همین دلیل، اعلام تصمیم جدید آمریکا تغییر بزرگی در قیمتها ایجاد نکرد.
خریداران جدید به آسانی بازنمیگردند
برای آنکه صادرات نفت ایران از سطح فعلی بالاتر رود و فشار بیشتری بر قیمتها وارد کند، تهران باید خریداران تازهای پیدا کند. در سالهای اخیر تقریباً همه نفت صادراتی ایران به پالایشگاههای مستقل کوچک در شمال شرق چین رفته است. این پالایشگاهها از کاهش هزینههای پنهانکاری و انتقال نفت استقبال میکنند، اما توان افزایش چشمگیر خرید را ندارند.
از سوی دیگر، نفت ایران اکنون تقریباً همقیمت نفت عمان و امارات عرضه میشود و همین موضوع انگیزه خرید بسیار بیشتر را کاهش میدهد. خریداران دیگر نیز برای بازگشت به بازار نفت ایران با موانع جدی روبهرو هستند. بانکها، شرکتهای بیمه و واحدهای تطبیق مقررات باید مطمئن شوند که امکان تجارت با ایران بیش از ۶۰ روز ادامه دارد و ترامپ ناگهان معافیت را لغو نخواهد کرد.
افزون بر این، تحریمهای اروپا و بریتانیا همچنان پابرجاست. ریسک اعتباری و حیثیتی همکاری مستقیم با حکومت ایران نیز برای بسیاری از شرکتها مانع مهمی محسوب میشود. بر این اساس، هند ممکن است بخشی از خرید نفت ایران را از سر بگیرد و ژاپن و کره جنوبی نیز اگر این وضعیت چند هفته ادامه یابد، احتمالاً بررسی خرید را آغاز خواهند کرد. اما خریدهای غربی تا پیش از دستیابی به توافق دائمی بعید است احیا شود.
هرمز همچنان نقطه ابهام است
یکی از اهداف اصلی آمریکا از صدور معافیت، باز نگه داشتن تنگه هرمز بوده است. اما این سیاست تاکنون شفافیت مورد انتظار واشنگتن را ایجاد نکرده است. چند روز پس از امضای توافق اولیه میان ترامپ و طرف ایرانی، ایران بار دیگر اعلام کرد تنگه هرمز بسته شده است. در نتیجه، تردد غیرایرانی که پس از امضای توافق افزایش یافته بود، متوقف شد؛ هرچند صادرات نفت ایران همچنان بالا رفت.
اکنون به نظر میرسد تردد در هرمز دوباره رو به افزایش است، اما همزمان تنش میان ایران و آمریکا نیز بالا مانده است. در بلندمدت، نگرانی مهمتر این است که ایران بخواهد برای عبور از هرمز نوعی عوارض یا هزینه عبور تعیین کند؛ اقدامی که میتواند جریان تجارت دریایی را محدود کند. ایران در روز اول تیر اعلام کرد که قصد دارد این آبراه را اداره کند و برای هماهنگی عبور کشتیها یک خط تلفنی ایجاد کند.
برد بزرگ تهران، دستاورد محدود واشنگتن
بر اساس ارزیابی اکونومیست، معافیت تحریمی از نگاه آمریکا تاکنون چندان مؤثر نبوده است. نه قیمت نفت به شکل محسوسی کاهش یافته، نه وضعیت هرمز کاملاً روشن شده و نه خریداران بزرگ جهانی با سرعت به بازار نفت ایران بازگشتهاند.
اما برای ایران، این تصمیم یک امتیاز مهم است. معافیت جدید به احیای سریعتر صادرات کمک میکند، فضای ذخیرهسازی تقریباً پرشده ایران را آزاد میکند و امکان ازسرگیری تولید محدودشده را فراهم میسازد. کاهش اصطکاک در پرداخت، حملونقل و لجستیک نیز به شرکتهای نفتی ایران و در نهایت به حکومت اجازه میدهد از هر بشکه نفت درآمد بیشتری کسب کنند.
اگر این مجوز به طور نامحدود تمدید شود، ایران میتواند گروه بزرگتر و متنوعتری از خریداران را جذب کند. در کنار درآمدهای احتمالی ترانزیتی، آزادسازی داراییهای بلوکهشده و صندوق جبرانی ۳۰۰ میلیارد دلاری وعدهدادهشده از سوی ترامپ، ایران ممکن است طی یک دهه به یکی از ثروتمندترین کشورهای خلیج فارس تبدیل شود؛ آن هم بدون آنکه امتیاز بزرگی درباره برنامه هستهای یا حمایت از نیروهای نیابتی داده باشد.
با این حال، چنین مسیری میتواند در داخل آمریکا با مخالفتهای جدی روبهرو شود؛ زیرا از نگاه منتقدان، این وضعیت به معنای نوعی تسلیم تقریباً کامل در برابر ایران خواهد بود. با وجود این، اکونومیست تأکید میکند که احتمال تحقق چنین سناریویی به تدریج در حال افزایش است.
