سه نیرویی که میتوانند اقتصاد جهان را نجات دهند؛ آیا دهه ۲۰۳۰ طلایی خواهد شد؟
جهان صنعت نیوز – نخستین سالهای دهه ۲۰۲۰ با مجموعهای از بحرانهای جهانی آغاز شد و اکنون نشانهها حاکی از آن است که این دهه ممکن است برای بسیاری از اقتصادهای در حال توسعه به یک دهه از دسترفته تبدیل شود. بر اساس ارزیابی بانک جهانی، تقریباً نیمی از کشورهای در حال توسعه از سال ۲۰۱۹ تاکنون نتوانستهاند به ابتداییترین هدف توسعه، یعنی کاهش فاصله درآمدی با اقتصادهای پیشرفته، دست یابند.
این وضعیت در شرایطی رقم خورده که جهان از دهه ۱۹۷۰ تاکنون کمتر با چنین تراکمی از شوکهای همزمان مواجه بوده است. همهگیری کرونا، جنگها، اختلال در تجارت جهانی، افزایش هزینههای تأمین مالی و تنشهای ژئوپلیتیک، چشمانداز رشد را برای بسیاری از کشورها تضعیف کرده است.
بانک جهانی پیشبینی میکند رشد اقتصاد جهانی در سال جاری به ۲.۵ درصد محدود شود؛ نرخی که ضعیفترین عملکرد اقتصاد جهان خارج از دورههای رکودی در حدود دو دهه گذشته محسوب میشود. پیامدهای این روند نیز قابل توجه است. تا پایان سال ۲۰۲۶، یکچهارم اقتصادهای در حال توسعه، یکسوم کشورهای کمدرآمد و نیمی از اقتصادهای شکننده و درگیر منازعه، همچنان فقیرتر از سطح درآمدی خود در سال ۲۰۱۹ خواهند بود.
در میان ۲۴ کشور فقیر جهان نیز ۱۹ کشور همچنان برای تأمین مواد غذایی به کمکهای خارجی وابسته هستند؛ آن هم در شرایطی که فضای بینالمللی برای کمکرسانی نسبت به گذشته بسیار محدودتر شده است.
بدهیهای سنگین و سرمایهگذاری ضعیف
یکی از مهمترین ویژگیهای دهه جاری، افزایش شدید بدهیها در کشورهای در حال توسعه بوده است. بدهی دولتها در این کشورها به بالاترین سطوح تاریخی رسیده و همزمان رشد سرمایهگذاری بخش خصوصی نیز به شدت کاهش یافته است.
بر اساس گزارش بانک جهانی، رشد سرمایهگذاری خصوصی در دهه ۲۰۲۰ نسبت به دهه قبل بیش از نصف شده است. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا سرمایهگذاری خصوصی یکی از اصلیترین موتورهای ایجاد اشتغال، افزایش بهرهوری و رشد پایدار اقتصادی محسوب میشود.
در نتیجه بسیاری از کشورهای در حال توسعه اکنون با ترکیبی از رشد ضعیف، بدهی بالا و محدودیت منابع مالی روبهرو هستند؛ وضعیتی که خروج از آن بدون اصلاحات ساختاری و حمایتهای بینالمللی دشوار خواهد بود.
سه فرصت بزرگ برای دهه ۲۰۳۰
با وجود این تصویر نهچندان امیدوارکننده، بانک جهانی معتقد است افق دهه آینده میتواند بسیار متفاوت باشد. از نگاه این نهاد، سه تحول بزرگ در حال شکلگیری است که میتواند زمینهساز یک دوره طلایی رشد اقتصادی و اشتغال در دهه ۲۰۳۰ شود.
نخستین فرصت، گسترش هوش مصنوعی است. حتی اگر فناوری هوش مصنوعی کمتر از انتظارات اولیه ظاهر شود، باز هم میتواند بهرهوری اقتصاد جهانی را نسبت به میانگین ضعیف دهه جاری افزایش دهد. اما اگر این فناوری به شکل مناسب مدیریت شود و ظرفیتهای آن به طور کامل مورد استفاده قرار گیرد، برآوردهای بانک جهانی نشان میدهد رشد اقتصادی دهه ۲۰۳۰ میتواند حتی از میانگین رشد دهه ۲۰۰۰ نیز فراتر رود.
در چنین سناریویی، دهه ۲۰۳۰ میتواند به موفقترین دوره رشد اقتصاد جهانی از دهه ۱۹۷۰ تاکنون تبدیل شود.
امنیت انرژی؛ محرک جدید توسعه
دومین فرصت مهم به تحول در بازار انرژی مربوط میشود. جنگها و بحرانهای ژئوپلیتیک سالهای اخیر باعث شده مفهوم امنیت انرژی اهمیت بیشتری پیدا کند و همین مسئله سرمایهگذاری در انرژیهای پاک را شتاب داده است.
در حال حاضر دو سوم کل سرمایهگذاریهای انرژی جهان به بخش انرژیهای پاک اختصاص دارد. تنها در سال ۲۰۲۵ حجم سرمایهگذاری جهانی در این حوزه به رکورد ۲.۲ تریلیون دلار رسیده که فاصله قابل توجهی با سرمایهگذاری در سوختهای فسیلی دارد.
نکته قابل توجه آن است که حدود ۷۰ درصد افزایش سرمایهگذاری در انرژی پاک طی پنج سال گذشته توسط کشورهایی انجام شده که واردکننده خالص سوختهای فسیلی هستند و به دنبال افزایش امنیت انرژی خود بودهاند.
به همین دلیل، انرژی پاک دیگر صرفاً یک موضوع زیستمحیطی نیست، بلکه به بخشی از راهبرد امنیت ملی کشورها تبدیل شده است. بانک جهانی معتقد است ادامه این روند میتواند از طریق ایجاد اشتغال، افزایش دسترسی به برق ارزانتر و کاهش آسیبپذیری در برابر شوکهای آینده، رشد اقتصادی کشورهای در حال توسعه را تقویت کند.
تجارت منطقهای در حال جان گرفتن است
سومین فرصت بزرگ پیش روی اقتصاد جهانی، توسعه تجارت منطقهای است. اگرچه جهانیشدن در برخی مناطق جهان با چالش مواجه شده، اما تجارت منطقهای روندی معکوس را تجربه میکند و در حال گسترش است.
تعداد توافقنامههای تجارت منطقهای از بیش از ۳۰۰ مورد در سال ۲۰۲۰ به نزدیک ۴۰۰ توافق در سالهای اخیر رسیده است. سهم این توافقها از تجارت جهانی نیز از حدود ۴۰ درصد در سال ۱۹۹۰ به ۶۰ درصد افزایش یافته است.
بانک جهانی معتقد است این توافقها در شرایطی که نظام تجارت جهانی مبتنی بر قواعد با ضعفهایی مواجه شده، نقش مکمل مهمی ایفا میکنند. علاوه بر کاهش تعرفهها، این توافقها با تعیین قواعد روشن در حوزه سرمایهگذاری، استانداردها و خدمات، فضای باثباتتری برای فعالیت اقتصادی ایجاد میکنند.
همچنین تجارت منطقهای در حال تقویت پیوند میان اقتصادهای در حال توسعه است و میتواند به افزایش پیشبینیپذیری و کاهش نااطمینانی در این کشورها کمک کند.
شکافهایی که باید پر شوند
با وجود این فرصتها، بانک جهانی هشدار میدهد که بهرهبرداری از آنها آسان نخواهد بود. در حوزه هوش مصنوعی، بخش عمده زیرساختهای دیجیتال، توان پردازشی و دانش فنی همچنان در کشورهای ثروتمند متمرکز است.
کشورهای در حال توسعه کمتر از یکچهارم ظرفیت مراکز داده جهان را در اختیار دارند و سهم ۲۴ کشور فقیر جهان از این ظرفیت حتی به یکدهم درصد نیز نمیرسد. علاوه بر این، بسیاری از زبانهای مورد استفاده در جهان هنوز در دادههای آموزشی مدلهای هوش مصنوعی حضور ضعیفی دارند و این مسئله میتواند شکاف فناوری میان کشورهای غنی و فقیر را عمیقتر کند.
در حوزه انرژی نیز چالشهایی وجود دارد. افزایش هزینههای استقراض، تورم بالا و مشکلات اتصال پروژههای جدید به شبکه برق، سرعت رشد سرمایهگذاری در انرژی پاک را کاهش داده است. همچنین توزیع این سرمایهگذاریها بسیار نامتوازن است و کشورهایی با بدهی بالا و منابع محدود، بهویژه در آفریقای جنوب صحرا، برای جذب سرمایه مورد نیاز با دشواری روبهرو هستند.
در زمینه تجارت منطقهای نیز هنوز ظرفیتهای استفادهنشده فراوانی وجود دارد. کاهش بروکراسی مرزی، هماهنگسازی مقررات و تسهیل دسترسی بنگاهها به منابع مالی میتواند حجم تجارت میان کشورهای همسایه را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.
مسیر دشوار تا دهه طلایی
بانک جهانی تأکید میکند که تحقق فرصتهای دهه ۲۰۳۰ مستلزم حل مشکلات فعلی اقتصاد جهانی نیز هست. دولتها باید بدهیهای خود را کاهش دهند، تورم را کنترل کنند، ناامنی غذایی را مهار کنند و همزمان سرمایهگذاری در زیرساختها، آموزش نیروی انسانی، بهبود محیط کسبوکار و توسعه منابع مالی بخش خصوصی را در دستور کار قرار دهند.
به اعتقاد این نهاد، کمتر دورهای در تاریخ معاصر وجود داشته که چنین سطحی از هماهنگی و همکاری بینالمللی را طلب کند. به همین دلیل بانک جهانی اعلام کرده در پنج سال منتهی به ژوئن ۲۰۲۵ بیشترین حجم تأمین مالی تاریخ خود را در اختیار کشورهای در حال توسعه قرار داده است.
همچنین برای مقابله با پیامدهای بحران خاورمیانه، این نهاد آماده است تا ۲۵ میلیارد دلار نقدینگی فوری در اختیار کشورهای آسیبدیده قرار دهد و در صورت تداوم بحران، حجم تأمین مالی خود را طی ۱۵ ماه به ۸۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار افزایش دهد.
شاید بخش نخست دهه ۲۰۲۰ برای بسیاری از کشورهای در حال توسعه از دست رفته باشد، اما سرنوشت دهه ۲۰۳۰ هنوز تعیین نشده است. سه نیروی قدرتمند شامل هوش مصنوعی، گذار انرژی و یکپارچگی منطقهای میتوانند اقتصاد جهان را وارد مرحلهای جدید از رشد و اشتغال کنند. با این حال، بهرهبرداری از این فرصتها نیازمند آمادگی گسترده و اقدام فوری است؛ اقدامی که باید از امروز آغاز شود.
