کاهش تراز دریای خزر شتاب گرفته است
جهان صنعت نیوز – نشست خبری هفتمین اجلاس کشورهای متعاهد کنوانسیون چارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر (کنوانسیون تهران) ـ کاپ ۷، روز سه شنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ برگزار شد.
احمدرضا لاهیجانزاده، معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست، با اشاره به روند کاهشی تراز دریای خزر گفت: کاهش تراز خزر در سالهای اخیر شتاب گرفته و در حالی که این میزان در سالهای ابتدایی حدود ۲ تا ۳ سانتیمتر در سال بود، در فاصله سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ به حدود ۲۰ سانتیمتر در سال رسیده و در سال ۲۰۲۶ نیز کاهش ۲۳ سانتیمتری ثبت شده است.
وی با بیان اینکه هر پنج کشور حاشیه دریای خزر به نسبتهای مختلف تحت تأثیر این رخداد اقلیمی و محیطزیستی قرار گرفتهاند، اظهار کرد: بر اساس بررسی تاریخچه تراز دریای خزر، روند کاهش تراز از حدود سال ۱۹۹۵ آغاز شد، اما در سالهای نخست شدت آن به اندازهای نبود که حساسیت جدی کشورهای منطقه را برانگیزد.
معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست افزود: میانگین کاهش تراز خزر تا سال ۲۰۲۰، یعنی پس از گذشت حدود ۲۵ سال از آغاز این روند، حدود ۷.۵ سانتیمتر در سال بود، اما از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ این میزان به حدود ۲۰ سانتیمتر در سال افزایش پیدا کرد که کاهش بسیار چشمگیری محسوب میشود.
لاهیجانزاده ادامه داد: در سال ۲۰۲۶ نیز کاهش حدود ۲۳ سانتیمتری تراز دریای خزر ثبت شده و این روند ممکن است با شدت بیشتری ادامه پیدا کند. مدلهای موجود نشان میدهند که دستکم تا سال ۲۰۵۰، در صورت تداوم شرایط فعلی، کاهش تراز دریا میتواند با شدت حداقل ۲۰ سانتیمتر در سال ادامه داشته باشد.
وی با اشاره به تفاوت میزان پسروی آب در بخشهای مختلف خزر گفت: به دلیل عمق کمتر بخش شمالی دریای خزر که کشورهای قزاقستان و تا حدودی آذربایجان و ترکمنستان را دربرمیگیرد، میزان پسروی آب در این مناطق بسیار شدیدتر است و حتی گزارشهایی از پسروی ۱۰ تا ۲۰ کیلومتری آب در برخی مناطق ارائه شده که بنادر این کشورها را بهشدت تحت تأثیر قرار داده است.
معاون سازمان حفاظت محیطزیست با بیان اینکه آثار این روند در ایران نیز قابل مشاهده است، گفت: در کشور ما بیشترین آثار کاهش تراز در استان گلستان مشاهده میشود و در مازندران و گیلان نیز این پسروی وجود دارد و میتواند بر شرایط ساحلی و بستر دریا اثرگذار باشد.
تهیه طرح منطقهای برای مقابله و سازگاری با کاهش تراز خزر
لاهیجانزاده با اشاره به اقدامات کشورهای حاشیه خزر برای مواجهه با این پدیده اظهار کرد: به همین دلیل هماهنگی منطقهای در حال انجام است و یک طرح منطقهای تهیه شده که قرار است فردا به امضا برسد. این طرح جزئیات متعددی دارد که کشورهای حاشیه خزر باید درباره آنها به توافق برسند تا بتوانند اقدامات مشترکی برای مقابله و سازگاری با این پدیده انجام دهند.
وی افزود: با توجه به اینکه روند کاهش تراز دریای خزر دستکم برای ۲۵ سال آینده ادامه خواهد داشت، موضوع سازگاری با این شرایط اهمیت زیادی دارد و باید برای آثار آن در بخشهای مختلف برنامهریزی شود.
معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست همچنین از برگزاری نشست دیگری در ترکمنستان طی حدود دو هفته آینده خبر داد و گفت: رئیسجمهور و رئیس سازمان حفاظت محیطزیست در این نشست حضور خواهند داشت و در حاشیه آن نیز نشستی با موضوع تراز دریای خزر برگزار میشود تا این موضوع در سطوح عالی و با حضور رؤسای جمهور کشورهای منطقه مورد بررسی قرار گیرد و درباره آن تصمیمگیری شود.
تغییر اقلیم و افزایش تبخیر؛ مهمترین عامل کاهش تراز خزر
لاهیجانزاده درباره عوامل مؤثر بر کاهش تراز دریای خزر نیز گفت: بر اساس مطالعات انجامشده از سوی کشورهای مختلف و همچنین بررسیهای مشترک، بیشترین اثرگذاری مربوط به تغییر اقلیم و افزایش تبخیر است.
وی توضیح داد: شدت تبخیر در دریای خزر به میزان قابل توجهی افزایش پیدا کرده و پس از آن، کاهش آورد رودخانهها به خزر از دیگر عوامل مؤثر محسوب میشود؛ هرچند سهم کاهش ورودی رودخانهها در مقایسه با اثر تغییر اقلیم و افزایش تبخیر، بسیار کمتر است.
معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست با اشاره به اینکه حدود ۸۰ درصد آب ورودی به دریای خزر از طریق رودخانهها تأمین میشود، اظهار کرد: ۲۰ درصد باقیمانده نیز مربوط به رودخانههایی است که از چهار کشور دیگر حاشیه خزر وارد این دریا میشوند. سهم ایران از ورودی رودخانهها به خزر حدود ۵ درصد است.
وی ادامه داد: کاهش ورودی رودخانهها نیز خود تحت تأثیر دو عامل اصلی قرار دارد؛ نخست کاهش بارندگی در حوزههای آبریز این رودخانهها و دوم احداث سد بر روی رودخانهها. برای نمونه، رودخانه ولگا که به دلیل حجم بالای آبی که وارد دریای خزر میکند، اهمیت زیادی دارد، طی سالهای اخیر با کاهش آورد مواجه بوده است.
لاهیجانزاده با اشاره به سابقه سدسازی در حوزه آبریز ولگا گفت: بررسی تاریخچه سدسازیها نشان میدهد پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، سدسازی گستردهای در این حوزه انجام نشده و بخش عمده سدهای موجود به اواخر دهه ۱۹۹۰ بازمیگردد. حدود ۱۰ تا ۱۱ سد بزرگ در این حوزه وجود دارد.
وی با بیان اینکه سهم کاهش آورد رودخانهها در مقایسه با تغییرات اقلیمی محدودتر است، افزود: میزان تبخیر در دریای خزر عددی حدود ۳۰۰ تا ۳۶۰ میلیارد مترمکعب را نشان میدهد، در حالی که تغییرات مربوط به ورودی رودخانهها بسیار کمتر از این میزان است و حدود ۱۰ درصد از این تغییرات را شامل میشود.
معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست خاطرنشان کرد: بنابراین افزایش دما و شدت گرفتن تبخیر، اثر بسیار چشمگیرتری نسبت به کاهش ورودی رودخانهها بر تراز دریای خزر دارد، اما کاهش آورد رودخانهها نیز به هر حال سهم خود را در این روند دارد.
تدوین برنامه سازگاری دستگاههای مختلف با کاهش تراز خزر
لاهیجانزاده همچنین از تدوین برنامهای برای سازگاری با پیامدهای کاهش تراز دریای خزر خبر داد و گفت: حدود ۱۰ روز پیش، برنامهای توسط دفتر آمایش سازمان برنامه و بودجه و با همکاری وزارتخانههای مختلف تهیه شده است تا موضوع سازگاری با این پدیده مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: در این برنامه، دستگاههای مختلفی که ممکن است از کاهش تراز دریای خزر تأثیر بپذیرند، برنامههای خود را برای سازگاری با شرایط پیشرو ارائه کردهاند و تلاش شده است مجموعه اقدامات مورد نیاز در بخشهای مختلف مورد توجه قرار گیرد.
هنوز علت قطعی تلفات فکهای خزری مشخص نیست
معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست، با اشاره به مطالعات انجامشده درباره علل تلفات فکهای خزری گفت: کشور قزاقستان در چند مورد، نتایج فعالیتهای علمی و مطالعات خود را بهصورت خلاصه برای ایران نیز ارسال کرده است و با توجه به اینکه این کشور بیشترین مطالعات را روی فک خزری انجام داده، اطلاعات ارزشمندی در این زمینه در اختیار دارد.
وی افزود: از نظر شرایط دمایی، زیستگاههای بخش شمالی دریای خزر شرایط مناسبتری برای فکهای خزری دارند؛ چراکه دمای پایینتر این مناطق با زیستگاههایی که این گونه در بخشهای سردسیر بهطور معمول در آنها زندگی میکند، تطابق بیشتری دارد. البته ممکن است فکها بهصورت موردی و در دورههایی برای تغذیه یا سایر نیازها به مناطق جنوبیتر مهاجرت کنند.
معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست ادامه داد: یکی از مشکلات در بررسی علل تلفات این است که لاشههایی که در سواحل ایران، از جمله سواحل مازندران، پیدا میشوند، معمولاً یک تا دو هفته از زمان مرگ آنها گذشته است و در نتیجه، امکان انجام بسیاری از مطالعات و آزمایشهای علمی روی آنها وجود ندارد.
لاهیجانزاده اظهار کرد: محققان قزاقستانی با تشکیل یک بخش پژوهشی ویژه، مطالعات گستردهای درباره دلایل تلفات فکهای خزری انجام دادهاند، اما در گزارشهای آنها نیز عوامل مختلفی بهعنوان احتمال مطرح شده و هنوز نمیتوان با قاطعیت یک عامل مشخص را علت مرگومیر این گونه اعلام کرد.
وی گفت: مجموعهای از عوامل طبیعی و انسانی در مطالعات محققان قزاقستان مورد بررسی قرار گرفته است؛ از جمله احتمال وقوع زمینلرزه در بستر دریای خزر که میتواند موجب خروج برخی گازها یا مواد از بستر دریا و اثرگذاری بر زیستمندان شود، همچنین فعالیتهای نفتی و آلودگیهای ناشی از آن.
معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست افزود: موضوع تغییر اقلیم نیز در مطالعات قزاقستان با جدیت مورد توجه قرار گرفته است؛ چراکه تغییرات اقلیمی موجب شده زیستگاههایی که در سالهای گذشته در فصل سرد همواره با یخ و برف همراه بوده و شرایط مناسبی برای زندگی فکهای خزری ایجاد میکردند، یا دیگر یخزدگی نداشته باشند یا دوره یخزدگی آنها بسیار کوتاهتر شود.
لاهیجانزاده ادامه داد: از سوی دیگر، زیستگاههایی که محل تأمین غذای فکهای خزری، از جمله برخی گونههای ماهی، بودهاند نیز دچار تغییر شده و جمعیت برخی از این منابع غذایی بهشدت کاهش یافته است.
وی تصریح کرد: در گزارشهای علمی قزاقستان، عوامل مختلف دیگری از جمله عوامل میکروبی و ویروسی نیز مورد بررسی قرار گرفته و محققان احتمال دادهاند که این عوامل بهصورت منفرد یا تجمعی بتوانند در مرگومیر فکهای خزری نقش داشته باشند؛ با این حال، هنوز نمیتوان یک عامل مشخص را بهعنوان علت قطعی تلفات معرفی کرد.
ضرورت پایش مشترک و اشتراک دادههای کشورهای حاشیه خزر
معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست در ادامه با اشاره به اهمیت پایش آلودگیها و ورودیهای مختلف به دریای خزر گفت: یکی از منابع ورود آلودگیها به دریای خزر، منابع رودخانهای است؛ چراکه مواد مختلف میتوانند در طول مسیر رودخانه وارد آب شوند و در نهایت به خزر برسند.
وی افزود: در یک ماه اخیر یکی از موضوعات مهم مورد بحث، مسئله اندازهگیری و پایش میزان ورودیهای مختلف به دریای خزر در کشورهای حاشیه این دریا بوده است.
لاهیجانزاده اظهار کرد: یکی از موضوعات مورد تأکید این است که بتوانیم دادههای مربوط به پایش را در یک بستر مشترک میان کشورهای حاشیه خزر به اشتراک بگذاریم تا اطلاعات در اختیار همه کشورها قرار گیرد، اما این موضوع هنوز به توافق نهایی نرسیده است.
وی ادامه داد: دستکم دو یا سه کشور اعلام کردهاند که برای اشتراکگذاری دادههای داخلی خود در سطح منطقهای، نیازمند دریافت مجوز از مراجع قانونی و بالادستی خود هستند و بنابراین این موضوع باید در سطوح بالاتر مورد بررسی و حلوفصل قرار گیرد.
معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست گفت: این مسئله چه در اجلاس پیشرو و چه در نشستهای بعدی همچنان مورد پیگیری قرار خواهد گرفت.
وی با اشاره به پروتکلهای همکاری میان کشورهای حاشیه خزر افزود: از مجموع پنج پروتکل، چهار پروتکل نهایی شده و به مرحله اجرا رسیده است، اما پروتکل مربوط به پایش به دلیل حساسیت موضوع دادهها، چندین سال است که در حال مذاکره است تا درباره نحوه انجام پایش و چگونگی قرار گرفتن دادهها در یک بستر مشترک و قابل دسترس برای کشورهای عضو به توافق برسند.
باشگاه خبرنگاران جوان
